Tarihi Antik TUS Kenti
Meşhed kenti yakınlarında bulunan ve tarihi buradan çok eski olan Tus Kenti’ni de mutlaka görmek gerekiyordu. Meşhed’in 30 kilometre yakınında bulunan küçük bir mahalle konumuna gelmiş Tus kenti, Meşhed’in gölgesinde kalmış bir kent. Yakın olmasına rağmen trafik yoğunluğundan ve yağmakta olan kardan dolayı bir saatte ancak ulaşabildik, Tus’a.
Yerleşim yeri olarak Meşhed kent merkezine göre oldukça geri kalmış, mahzun bir kent. İran’ın en büyük şairlerinden Firdevsi’nin mezarı burada bulunuyor.
ŞAİR FİRDEVSİ
Tus da doğan, İranlı şair Firdevsi’nin mezarının bulunduğu yere şiirlerinin yazıldığı uzun dikdörtgen şeklinde büyükçe mermer bir anıt dikilmiş. Anıtın bulunduğu havuz’un ön tarafına ise Firdevsi’nin oturur vaziyette görkemli bir heykeli yapılmış.
Şehname isimli 60 bin beyitlik eserin sahibi olan Firdevsi (934-1020), Gazneli Mahmud’un fikirlerine itibar ettiği bir danışmanıymış aynı zamanda. Her yazdığı beyit için devlet hazinesinden 1 altın ödenek alan Firdevsi, Hz. Adem’den başlayan insanlık tarihini ağırlıklı İran tarihiyle harmanlayarak şiirleştirmiş. Daha sonraki dönemde Gazneli Sultan Mahmud ile arası açılınca, Gazne’den göç etmek durumunda kalmış ve Türkleri yeren ağır şiirlerini kaleme almış. Büyük bölümü Türkçe’ye tercüme edilen, ağırlıklı İran efsanelerinin manzum destanı sayılan Şehname’nin son bölümleri henüz tercüme edilmemiş.
Firdevsi’nin kabrinin bulunduğu bodrum kattaki mekanın etrafı müze şeklinde düzenlenerek, duvar kabartması şeklinde eski İran tarihi ile ilgili güncel figür çalışmalarıyla donatılmış. İran tarihinde, nam salmış Zaloğlu Rüstem hikayeleri dekortaif olarak duvarlara kabartma heykel şeklinde tasvir edilmiş.
Tus Şehrinin bir özelliği de Huccet’ül İslam İmam Gazali (1048-1111)’nin doğduğu ve vefat ettiği şehir. Harun Reşit Medresesinin yakınında bulunan mezar yeri, sonraki Moğol saldırıları ile ve de ilgisizlikten tahrip olup, maalesef yok olmakla yüz yüze gelmiş.Bu tarihi kentte şair Firdevsi ve zulmü ile meşhur Zaloğlu Rüstem için görkemli mezar anıtı dikilirken, İmam Gazali’nin daha önce belli olan mezar yerinin neredeyse belli olmayacak düzeyde ilgisizlikten belirlenemeyişini mezhebi taassubdan başka bir şeyle açıklamak, ne yazık ki mümkün değil. Üstelik ‘hüccet’ül İslam’ nam-ı meşhurunu alıp, akademik bir titr olarak kullanmaya devam ederken, bu taassub ve vefazıslıktan başka ne ile açıklanabilir?
İRAN’DA RESİM ve HEYKEL
İran’da heykel geleneğine pek sıcak bakılmamasına rağmen, bu kural Şair Firdevsi için biraz çiğnenmiş. Ülkenin değişik yerlerinde Firdevsi’nin görkemli heykellerine pekala rastlanabiliyor. Tahran’da büyük bir meydanın ortasında büyük bir heykeli ve Firdevsi caddesi üzerinde de büstünü biraz garipseyerek temaşa ettik.
Resim ve Grafik sanatlarda da oldukça ileri düzeyde sanatçıların bulunduğu İran’da, ülkemizdeki dindar kaygılar alabildiğine aşılmış durumda. Dev insan posterlerini ülkenin bir çok yerinde sıklıkla görebilmek mümkün. Hatta bu resimlerden camilerde de bulunmasına şaşmamak lazım, İran’da.
Mesaj yüklü duvar resimleri aynı zamanda bir çok yerde çevre düzenlemesi çerçevesinde kentsel bütünlük gözetilerek uygulanmış. Bizde bulunan tüketim alışkanlığını teşvik edici görsel duvar resimlerinin yerini, İran’da şehid, şehadet ve velayet sevgisine özendirici nitelikte sanatsal resimler almış.
Görsellik açısından profesyonel renk uyumu ve tasarımı gözetilen resimler bazen uygun yol güzergahlarında üç boyutlu olarak da uygulanmış. Basılı eserlerdeki grafik uygulamaları, totem ve yol tabelalarının estetiği yanında, belirli aralıkta ve büyüklükte dizilmesine de özen gösterilmiş.
HARUN REŞİT KÖŞKÜ
Tahran yakınlarında bulunan antik Rey şehrinde doğup, Meşhed yakınlarındaki antik Tus şehrinde vefat eden Abbasi Halifesi Harun Reşit’in yaz aylarında yayla maksadıyla dinlenmek üzere yaptırmış olduğu kübik yapı, Tus şehrinin en önemli eserlerinden.
Tus kentinden dönüşte, Meşhed’e girerken, biraz kenar bir mahallede bulunan İmam Rıza’nın kardeşleri Yasir ve Nasir’in türbelerini ziyaret ediyoruz. Sokak arası bir yerde olmasına rağmen tahminimizden çok bir ziyaretçi kalabalığı ile karşılaştık.